Biểu đồ phân tán là gì? Cách đọc nhanh và vẽ trong Excel/ Google Sheet

Trong quá trình phân tích dữ liệu, có những lúc bạn cần trả lời nhanh một câu hỏi rất đơn giản: hai yếu tố này có liên quan với nhau hay không? Biểu đồ phân tán (Scatter Diagram) là công cụ trực quan giúp bạn nhìn thấy mối quan hệ giữa các biến chỉ qua vài điểm dữ liệu. Trong bài viết này, Cogover sẽ phân tích biểu đồ phân tán là gì, cách đọc nhanh để tránh hiểu sai dữ liệu, và cách vẽ biểu đồ phân tán trong Excel để áp dụng ngay vào học tập và công việc.

1. Biểu đồ phân tán (Scatter Diagram) là gì?

Biểu đồ phân tán (Scatter Diagram hoặc Scatter Plot) là một dạng đồ thị dùng để thể hiện mối quan hệ giữa hai biến số thông qua các điểm dữ liệu trên mặt phẳng tọa độ.

• Trục hoành (OX): biểu thị biến độc lập
• Trục tung (OY): biểu thị biến phụ thuộc
• Mỗi điểm dữ liệu: đại diện cho một cặp giá trị của hai biến

Biểu đồ phân tán thường được sử dụng khi cần kiểm tra xem sự thay đổi của một biến ảnh hưởng như thế nào đến sự thay đổi của biến còn lại. Thông qua cách các điểm dữ liệu phân bố trên biểu đồ, người phân tích có thể:

• Quan sát mức độ tương quan giữa hai biến
• Nhận diện xu hướng chung (tăng, giảm hoặc không rõ ràng)
• Phát hiện các điểm bất thường trong dữ liệu

Ví dụ: Doanh nghiệp có thể dùng biểu đồ phân tán để phân tích mối quan hệ giữa chi phí quảng cáo và doanh thu, hoặc giữa việc sử dụng phần mềm quản lý và hiệu suất làm việc của nhân viên.

2. Cách đọc và phân tích biểu đồ phân tán

Khi quan sát một biểu đồ phân tán, mục tiêu không phải là đọc từng con số cụ thể, mà là nhận diện mối quan hệ và xu hướng tổng thể giữa các biến. Dưới đây là hai bước quan trọng nhất để đọc và phân tích biểu đồ phân tán một cách nhanh và chính xác.

2.1 Xác định mối quan hệ giữa các biến

Trước tiên, hãy quan sát cách các điểm dữ liệu phân bố trên biểu đồ để xác định mối quan hệ giữa hai biến. Thông thường, mối quan hệ này được chia thành ba trường hợp chính:

• Tương quan dương: Khi biến X tăng thì biến Y cũng có xu hướng tăng. Các điểm dữ liệu thường kéo dài theo hướng đi lên từ trái sang phải.
• Tương quan âm: Khi biến X tăng thì biến Y có xu hướng giảm. Các điểm dữ liệu có xu hướng đi xuống từ trái sang phải.
• Không có tương quan rõ ràng: Các điểm dữ liệu phân tán ngẫu nhiên, không hình thành hướng đi cụ thể. Trong trường hợp này, hai biến hầu như không có mối liên hệ đáng kể.
• Tương quan tuyến tính: Các điểm dữ liệu có xu hướng nằm gần hoặc kéo dài theo một đường thẳng. Khi biến X thay đổi, biến Y cũng thay đổi với tốc độ tương đối ổn định. Dạng tương quan này giúp việc dự đoán và phân tích trở nên đơn giản hơn.
• Tương quan phi tuyến: Các điểm dữ liệu tạo thành đường cong thay vì đường thẳng. Trong trường hợp này, mức độ thay đổi của biến Y không tăng hoặc giảm đều theo biến X, mà có thể thay đổi nhanh ở một giai đoạn và chậm lại ở giai đoạn khác.

Việc xác định đúng mối quan hệ giúp người phân tích tránh nhận định cảm tính, đồng thời có cơ sở ban đầu để đánh giá ảnh hưởng giữa các yếu tố.

2.2 Nhận diện xu hướng chung

Sau khi xác định mối quan hệ giữa các biến, bước tiếp theo là quan sát xu hướng chung của toàn bộ dữ liệu, thay vì tập trung vào từng điểm riêng lẻ.

Khi phân tích xu hướng, bạn nên chú ý đến:

• Hướng di chuyển tổng thể của các điểm dữ liệu (tăng, giảm hay đi ngang)
• Mức độ tập trung hay phân tán của các điểm quanh một đường tưởng tượng
• Sự xuất hiện của các điểm lệch hẳn khỏi xu hướng chung (outlier)

Ví dụ: Nếu phần lớn các điểm dữ liệu nằm gần một đường thẳng, có thể kết luận rằng xu hướng giữa hai biến là khá ổn định. Ngược lại, nếu các điểm phân tán rộng và không theo quy luật, xu hướng chung được xem là yếu và khó đưa ra kết luận rõ ràng.

3. Ưu và nhược điểm của biểu đồ phân tán

Biểu đồ phân tán có nhiều ưu điểm trong việc phân tích dữ liệu, tuy nhiên cũng tồn tại một số hạn chế nhất định. Việc hiểu rõ cả hai mặt sẽ giúp bạn sử dụng công cụ này hiệu quả hơn trong thực tế.

Biểu đồ phân tán phù hợp khi cần quan sát và đánh giá mối quan hệ giữa hai biến dựa trên dữ liệu thực tế, thay vì nhận định cảm tính. Công cụ này thường được sử dụng trong các trường hợp sau:

• Kiểm tra mối quan hệ giữa hai biến số (có liên quan hay không).
• Xác nhận hoặc bác bỏ giả thuyết ban đầu dựa trên dữ liệu.
• Nhận diện xu hướng chung của dữ liệu (tăng, giảm, tuyến tính hay phi tuyến).
• Phát hiện điểm bất thường (outlier) trong tập dữ liệu.
• Phân tích dữ liệu ở giai đoạn thăm dò trước khi đi sâu vào các phương pháp khác.

5. Cách vẽ biểu đồ phân tán trong Excel/ Google Sheet

Việc vẽ biểu đồ phân tán khá đơn giản và có thể thực hiện nhanh trên cả Excel và Google Sheets. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết cách vẽ biểu đồ phân tán.

5.1 6 bước vẽ biểu đồ phân tán đơn giản trên Excel/ Google Sheet

Bước 1: Chuẩn bị bảng dữ liệu chi tiết về hai yếu tố cần phân tích sự biến đổi. Ví dụ ở đây hai yếu tố là: chi phí quảng cáo và tổng doanh thu.

Bước 2: Bôi đen toàn bộ bảng dữ liệu

Bước 3: Tại thẻ Insert, chọn Chart

Bước 4: Sau khi chọn Chart, thẻ Chart editor sẽ hiện ra bên trái màn hình. Tại đây, bạn cần chọn ô Chart type để điều chỉnh loại biểu đồ

Bước 5: Sau khi chọn ô Chart type, bạn cần kéo xuống để chọn Scatter chart

Bước 6: Tới đây, biểu đồ phân tán đã hiện ra. Bạn có thể điều chỉnh kích thước, tên biểu đồ và màu sắc cho phù hợp. Đây là giao diện mặc định của hệ thống.

Để việc theo dõi được dễ dàng hơn, bạn có thể thay đổi các trục Ox, Oy bằng cách nhấn chọn tại phần X-axis và Series. Ngoài ra, các cột không quá cần thiết như STT bạn cũng có thể cân nhắc xoá đi.

5.2 Cách thêm đường xu hướng

Sau khi đã có biểu đồ phân tán, bước tiếp theo bạn nên thực hiện là thêm đường xu hướng để quan sát rõ hơn mối quan hệ giữa hai biến và mức độ chặt chẽ của mối tương quan.

Bước 1: Tại thẻ Chart editor, bạn nhấn chọn lần lượt Customise -> Series

Bước 2: Tick chọn Trendline, sau đó chọn Linear tại ô Type

Dựa vào biểu đồ phân tán hoàn chỉnh, có thể rút ra một số nhận định chính như sau:

Trước hết, các điểm dữ liệu phân bố khá đều và bám sát đường xu hướng đi lên, cho thấy mối quan hệ tương quan dương rõ ràng giữa chi phí quảng cáo và tổng doanh thu. Khi chi phí quảng cáo tăng, doanh thu cũng có xu hướng tăng tương ứng.

Bên cạnh đó, các điểm dữ liệu không bị phân tán quá rộng và hầu như không xuất hiện điểm ngoại lai, điều này cho thấy mối quan hệ giữa hai biến tương đối ổn định và nhất quán trong tập dữ liệu đang xét. Đường xu hướng gần như là một đường thẳng, phản ánh dạng tương quan tuyến tính, giúp việc quan sát và đánh giá xu hướng trở nên trực quan hơn.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng biểu đồ này chỉ cho thấy chiều hướng và mức độ tổng quát của mối quan hệ, chứ không thể kết luận chính xác rằng chi phí quảng cáo tăng bao nhiêu thì doanh thu sẽ tăng bao nhiêu. Để đưa ra các dự báo cụ thể, cần kết hợp thêm các phương pháp phân tích định lượng khác.

Thực tế, khi dữ liệu phát sinh liên tục, việc vẽ biểu đồ thủ công trên Excel dần trở nên kém hiệu quả. Thay vào đó, nhiều doanh nghiệp lựa chọn dashboard realtime để quan sát mối quan hệ giữa các chỉ số kinh doanh ngay khi dữ liệu thay đổi. Với Cogover, dữ liệu được cập nhật tức thời và trực quan hóa tập trung trên một nền tảng duy nhất, giúp nhà quản lý theo dõi xu hướng và ra quyết định nhanh hơn dựa trên dữ liệu sống.

ĐĂNG KÝ DÙNG THỬ MIỄN PHÍ COGOVER CRM

Lời kết

Biểu đồ phân tán là công cụ trực quan giúp quan sát nhanh mối quan hệ giữa hai biến và nhận diện xu hướng dữ liệu một cách hiệu quả. Khi được sử dụng đúng cách, biểu đồ phân tán hỗ trợ người đọc tránh nhận định cảm tính, phát hiện xu hướng và điểm bất thường, đồng thời tạo nền tảng cho các phân tích sâu hơn trong học tập và công việc.